చంద్రయాన్ మిషన్లు: చంద్రయాన్-1 నుంచి 5 వరకు భారత్ సాధించింది ఇదే
సైన్స్ చివరిగా అప్‌డేట్ చేసింది: 18 అక్టోబర్ 2026
2023 ఆగస్టు 23 సాయంత్రం 6 గంటల 4 నిమిషాలు. హైదరాబాద్‌లోని ఓ టీ కొట్టు దగ్గర టీవీ ముందు జనం గుమిగూడారు. విజయవాడలో స్కూల్ పిల్లలు తరగతి గదుల్లో లైవ్ చూస్తున్నారు. విక్రమ్ ల్యాండర్ చంద్రుడి మీద మెల్లగా దిగగానే ఒక్కసారిగా చప్పట్లు. ఆ క్షణం చంద్రయాన్ (Chandrayaan) అనే పేరు ప్రతి భారతీయుడి ఇంటి మాటగా మారింది.
చంద్రయాన్-1 (2008) చంద్రుడిపై నీటి అణువుల జాడ చూపింది. చంద్రయాన్-2 (2019) ల్యాండర్ విఫలమైనా ఆర్బిటర్ ఇప్పటికీ పనిచేస్తోంది. చంద్రయాన్-3 (2023 ఆగస్టు 23) దక్షిణ ధ్రువం దగ్గర సురక్షితంగా దిగి, అక్కడి మట్టిలో సల్ఫర్‌ను నిర్ధారించింది. తర్వాత చంద్రయాన్-4 నమూనాలను భూమికి తెస్తుంది, చంద్రయాన్-5 (లూపెక్స్) జపాన్తో కలిసి నీటి మంచును అధ్యయనం చేస్తుంది.
- చంద్రయాన్-1 (అక్టోబర్ 2008): భారత్ తొలి చంద్ర మిషన్, నీటి అణువుల జాడ కనుగొనడంలో కీలక పాత్ర.
- చంద్రయాన్-2 (జూలై 2019): విక్రమ్ ల్యాండర్ దిగలేకపోయింది, కానీ ఆర్బిటర్ ఇప్పటికీ పనిచేస్తోంది.
- చంద్రయాన్-3 (ఆగస్టు 2023): దక్షిణ ధ్రువ ప్రాంతం దగ్గర దిగిన తొలి మిషన్; ఆ రోజు జాతీయ అంతరిక్ష దినోత్సవం.
- ప్రజ్ఞాన్ రోవర్ దక్షిణ ధ్రువ మట్టిలో సల్ఫర్, ఇతర మూలకాలను అక్కడే కొలిచి నిర్ధారించింది.
- చంద్రయాన్-4: చంద్రుడి మట్టిని భూమికి తెచ్చే నమూనా సేకరణ మిషన్.
- చంద్రయాన్-5 / లూపెక్స్: ఇస్రో–జాక్సా సంయుక్త మిషన్, 2028 కంటే ముందు ఉండదు.
కానీ ఆ విజయం ఒక్క రోజులో రాలేదు. 2008లో మొదలైన ప్రయాణం ఇది. ఒక మిషన్ నీటి జాడ చూపింది, ఇంకొకటి చివరి నిమిషంలో తడబడింది, మూడోది చరిత్ర సృష్టించింది. ఇప్పుడు నాలుగో, ఐదో మిషన్లు సిద్ధమవుతున్నాయి. ఈ గైడ్‌లో చంద్రయాన్ మిషన్లు ఇప్పటివరకు ఏం సాధించాయో, ముందు ఏం రాబోతోందో సరళంగా చూద్దాం.
చంద్రయాన్-1: చంద్రుడిపై నీటి జాడ
చంద్రయాన్-1ను ఇస్రో 2008 అక్టోబర్ 22న శ్రీహరికోట నుంచి PSLV రాకెట్‌తో ప్రయోగించింది. ఇది ఆర్బిటర్ (Orbiter) మాత్రమే – అంటే చంద్రుడి చుట్టూ తిరుగుతూ పరిశీలించే ఉపగ్రహం.
దీనితో పాటు మూన్ ఇంపాక్ట్ ప్రోబ్ (MIP) అనే చిన్న పరికరాన్ని చంద్రుడి ఉపరితలంపైకి వదిలారు. అది కిందకు పడుతూ కొలతలు పంపింది. దాంతో చంద్రుడిని తాకిన తొలి భారతీయ వస్తువుగా భారత జెండా అక్కడికి చేరింది.
అతి పెద్ద విజయం మాత్రం నీటి అణువుల జాడ. చంద్రయాన్-1లో ఉన్న నాసా పరికరం మూన్ మినరాలజీ మ్యాపర్ (M3) ఇచ్చిన సమాచారంతో చంద్రుడి ఉపరితల మట్టిలో నీటి అణువులు, హైడ్రాక్సిల్ ఉన్నాయని 2009లో శాస్త్రవేత్తలు ప్రకటించారు. “చంద్రుడు పూర్తిగా ఎండిపోయిన రాయి” అనే పాత అభిప్రాయాన్ని ఇది మార్చేసింది.
చంద్రయాన్-2: ఓడినా నేర్పిన పాఠాలు
చంద్రయాన్-2ను 2019 జూలై 22న GSLV Mk III రాకెట్‌తో ప్రయోగించారు. ఇందులో ఆర్బిటర్, విక్రమ్ ల్యాండర్, ప్రజ్ఞాన్ రోవర్ – మూడు భాగాలు ఉన్నాయి.
2019 సెప్టెంబర్‌లో ల్యాండింగ్ చివరి దశలో విక్రమ్ వేగం అదుపు తప్పి, సాఫ్ట్ ల్యాండింగ్ (Soft landing – మెల్లగా, సురక్షితంగా దిగడం) సాధ్యం కాలేదు. ఆ రాత్రి ఇస్రో కంట్రోల్ రూమ్‌లోని నిశ్శబ్దం చాలామందికి ఇంకా గుర్తుంది.
అయితే మిషన్ పూర్తిగా విఫలం కాలేదు. ఆర్బిటర్ ఇప్పటికీ చంద్రుడి చుట్టూ తిరుగుతూ పనిచేస్తోంది. దానిలోని అత్యంత స్పష్టమైన కెమెరా తీసిన చిత్రాలు తర్వాతి మిషన్‌కు సురక్షితమైన ల్యాండింగ్ ప్రదేశం ఎంచుకోవడంలో ఉపయోగపడ్డాయి. చంద్రయాన్-2 వైఫల్యం నుంచి నేర్చుకున్న పాఠాలతోనే చంద్రయాన్-3 ల్యాండర్‌ను మరింత బలంగా తయారు చేశారు.
చంద్రయాన్-3: దక్షిణ ధ్రువం దగ్గర చరిత్ర
చంద్రయాన్-3ను 2023 జూలై 14న LVM3 రాకెట్‌తో ప్రయోగించారు. ఆగస్టు 23న విక్రమ్ ల్యాండర్ చంద్రుడి దక్షిణ ధ్రువ ప్రాంతానికి దగ్గరగా సురక్షితంగా దిగింది. చంద్రుడిపై సాఫ్ట్ ల్యాండింగ్ చేసిన నాలుగో దేశంగా, దక్షిణ ధ్రువ ప్రాంతం దగ్గర దిగిన తొలి దేశంగా భారత్ నిలిచింది.
ల్యాండింగ్ జరిగిన ప్రదేశానికి “శివశక్తి పాయింట్” అని పేరు పెట్టారు. ఆ రోజును కేంద్ర ప్రభుత్వం “జాతీయ అంతరిక్ష దినోత్సవం” (National Space Day)గా ప్రకటించింది.
ప్రజ్ఞాన్ రోవర్ సుమారు ఒక చంద్ర పగలు (భూమిపై దాదాపు 14 రోజులు) పనిచేసింది. దానిలోని లేజర్ పరికరం (LIBS) దక్షిణ ధ్రువ ప్రాంత మట్టిలో సల్ఫర్ (గంధకం) ఉందని నేరుగా అక్కడే కొలిచి నిర్ధారించింది. అల్యూమినియం, కాల్షియం, ఇనుము, టైటానియం, ఆక్సిజన్ వంటి మూలకాలను కూడా గుర్తించింది.
విక్రమ్ ల్యాండర్‌లోని ChaSTE పరికరం చంద్రుడి మట్టిలో కొద్ది సెంటీమీటర్ల లోతుకు ఉష్ణోగ్రత ఎలా మారుతుందో తొలిసారి కొలిచింది. పై పొర బాగా వేడిగా ఉన్నా, కొంచెం లోపలికి వెళ్తే చాలా చల్లగా ఉంటుందని తేలింది. ILSA అనే పరికరం చంద్రుడిపై చిన్న కంపనాలను నమోదు చేసింది.
మిషన్ చివర్లో ఇస్రో రెండు అదనపు ప్రయోగాలు చేసింది. విక్రమ్ ల్యాండర్‌ను కొద్దిగా పైకి లేపి పక్కనే మళ్లీ దించారు – దీన్ని “హాప్ ప్రయోగం” అంటారు. ప్రొపల్షన్ మాడ్యూల్‌ను చంద్రుడి కక్ష్య నుంచి తిరిగి భూమి కక్ష్యలోకి తీసుకొచ్చారు. ఈ రెండూ భవిష్యత్తులో చంద్రుడి నుంచి నమూనాలు తెచ్చే మిషన్‌కు ఉపయోగపడే అనుభవాలు.
శాస్త్రవేత్తలు ఇవన్నీ ఎలా తెలుసుకుంటారు
చంద్రుడి మీదకు మనిషి వెళ్లకుండానే అక్కడ ఏముందో ఎలా చెబుతారు? దీనికి ఒక సాధారణ ఉదాహరణ చూద్దాం. బజారులో మామిడిపండ్లు కొనేటప్పుడు రంగు, వాసన చూసి పండిందో లేదో చెబుతాం కదా. అలాగే ప్రతి మూలకం కాంతిని ఒక ప్రత్యేక పద్ధతిలో గ్రహిస్తుంది, విడుదల చేస్తుంది.
ప్రజ్ఞాన్ రోవర్ లేజర్‌తో మట్టిని చిన్నగా వేడి చేసినప్పుడు వచ్చే కాంతిని విశ్లేషించి అందులో ఏ మూలకాలు ఉన్నాయో చెప్పింది. దీన్ని స్పెక్ట్రోస్కోపీ (Spectroscopy) అంటారు. ఆర్బిటర్లు పై నుంచి ఇదే పద్ధతిలో మొత్తం చంద్రుడి మ్యాప్‌ను తయారు చేస్తాయి. వేర్వేరు పరికరాలు ఒకే ఫలితం ఇచ్చినప్పుడే శాస్త్రవేత్తలు దాన్ని నిర్ధారిస్తారు.
- ఆర్బిటర్ (Orbiter)
- చంద్రుడి చుట్టూ తిరుగుతూ పై నుంచి పరిశీలించే ఉపగ్రహం.
- ల్యాండర్ (Lander)
- చంద్రుడి ఉపరితలంపై దిగే వాహనం – చంద్రయాన్‌లో దీని పేరు విక్రమ్.
- రోవర్ (Rover)
- ల్యాండర్ నుంచి బయటకు వచ్చి ఉపరితలంపై కదిలే చిన్న రోబో వాహనం – ప్రజ్ఞాన్.
- సాఫ్ట్ ల్యాండింగ్ (Soft landing)
- వేగం తగ్గించుకుని, పాడవకుండా మెల్లగా దిగడం.
- శాశ్వత నీడ ప్రాంతం (Permanently Shadowed Region)
- ధ్రువాల దగ్గర ఎప్పుడూ సూర్యకాంతి పడని లోయలు; ఇక్కడ మంచు ఉండొచ్చని అంచనా.
- స్పెక్ట్రోస్కోపీ (Spectroscopy)
- కాంతిని విశ్లేషించి ఒక పదార్థంలో ఏ మూలకాలు ఉన్నాయో తెలుసుకునే పద్ధతి.
చంద్రయాన్-4, చంద్రయాన్-5: రాబోయే మిషన్లు
చంద్రయాన్-4 భారత్ తొలి నమూనా సేకరణ మిషన్ (Sample return mission). అంటే చంద్రుడి మట్టి, రాళ్లను సేకరించి భూమికి తీసుకురావడం దీని లక్ష్యం. కేంద్ర మంత్రివర్గం దీనికి 2024 సెప్టెంబర్‌లో ఆమోదం తెలిపింది. ప్రయోగ తేదీ ఇంకా అధికారికంగా ఖరారు కాలేదు.
చంద్రయాన్-5ను లూపెక్స్ (LUPEX – Lunar Polar Exploration Mission) అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది జపాన్ అంతరిక్ష సంస్థ జాక్సా (JAXA)తో కలిసి చేసే మిషన్. ఇస్రో ల్యాండర్‌ను, కొన్ని శాస్త్రీయ పరికరాలను తయారు చేస్తోంది. జపాన్‌కు చెందిన మిత్సుబిషి హెవీ ఇండస్ట్రీస్ రోవర్‌ను నిర్మిస్తోంది. జాక్సా H3-24L రాకెట్‌ను అందిస్తుంది. నాసా, యూరోపియన్ స్పేస్ ఏజెన్సీ కూడా పరికరాలు ఇస్తున్నాయి.
ఎప్పుడూ సూర్యకాంతి పడని దక్షిణ ధ్రువ ప్రాంత లోయల దగ్గర నీటి మంచు ఎంత ఉందో అధ్యయనం చేయడం లూపెక్స్ ప్రధాన లక్ష్యం. కేంద్ర ప్రభుత్వం 2025 మార్చిలో దీనికి ఆర్థిక అనుమతి ఇచ్చింది. 2028 కంటే ముందు ప్రయోగం ఉండదని అక్టోబర్ 2026 నాటికి అందుబాటులో ఉన్న సమాచారం చెబుతోంది. 2040 నాటికి భారత వ్యోమగామిని చంద్రుడిపై దించాలన్నది ఇస్రో దీర్ఘకాల లక్ష్యం.
మనకు, మన తెలుగు రాష్ట్రాలకు అర్థం
చంద్రయాన్ మిషన్లన్నీ ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని తిరుపతి జిల్లా శ్రీహరికోటలోని సతీష్ ధవన్ అంతరిక్ష కేంద్రం నుంచే ప్రయోగించారు. ఇస్రోలో, అంతరిక్ష పరికరాల సరఫరా సంస్థల్లో ఎంతోమంది తెలుగు ఇంజనీర్లు పనిచేస్తున్నారు. హైదరాబాద్‌లోని పలు ప్రైవేట్ కంపెనీలు రాకెట్ విడిభాగాలు తయారు చేస్తున్నాయి.
చంద్రుడిపై నీటి మంచు దొరికితే భవిష్యత్తులో దాన్ని తాగునీరుగా, ఆక్సిజన్‌గా, రాకెట్ ఇంధనంగా మార్చే అవకాశం ఉంటుంది. ఇది అంతరిక్ష రంగంలో కొత్త ఉద్యోగాలకు దారి తీయవచ్చు. విద్యార్థులు ఇస్రో ఉద్యోగాలు, అంతరిక్ష స్టార్టప్‌ల గురించి మా టెక్నాలజీ విభాగంలో తాజా సమాచారం చూడవచ్చు.
అపోహలు, వాస్తవాలు
అపోహ: చంద్రయాన్-2 పూర్తిగా విఫలమైంది. వాస్తవం: ల్యాండర్ మాత్రమే విఫలమైంది. ఆర్బిటర్ ఇప్పటికీ సమాచారం పంపుతోంది.
అపోహ: చంద్రయాన్-3 చంద్రుడి సరిగ్గా దక్షిణ ధ్రువంపైనే దిగింది. వాస్తవం: ధ్రువానికి దగ్గరగా ఉన్న ప్రాంతంలో దిగింది. అయినా ఆ ప్రాంతానికి ఇంత దగ్గరగా దిగిన తొలి మిషన్ ఇదే.
అపోహ: చంద్రుడిపై చెరువుల్లా నీరు ఉంది. వాస్తవం: ఉపరితలంపై ఉన్నది అతి తక్కువ పరిమాణంలో మట్టితో కలిసిన నీటి అణువులు. ధ్రువాల దగ్గర చీకటి లోయల్లో మంచు రూపంలో ఉండవచ్చని అంచనా. దాన్ని నిర్ధారించడమే లూపెక్స్ పని.
మొత్తంగా చూస్తే, చంద్రయాన్ ప్రయాణం తక్కువ ఖర్చుతో, ఓపికతో, వైఫల్యాల నుంచి నేర్చుకుంటూ సాగిన ప్రయాణం. రాబోయే మిషన్లు చంద్రుడి మట్టిని మన ప్రయోగశాలలకు తెచ్చే రోజు ఎంతో దూరంలో లేదు.
తరచూ అడిగే ప్రశ్నలు
చంద్రయాన్-3 ఎప్పుడు, ఎక్కడ దిగింది?
2023 ఆగస్టు 23 సాయంత్రం చంద్రుడి దక్షిణ ధ్రువ ప్రాంతానికి దగ్గరగా దిగింది. ఆ ప్రదేశానికి శివశక్తి పాయింట్ అని పేరు పెట్టారు.
చంద్రుడిపై నీరు ఉందని ఎవరు కనుగొన్నారు?
చంద్రయాన్-1లో ఉన్న నాసా పరికరం M3 ఇచ్చిన సమాచారంతో 2009లో ఉపరితల మట్టిలో నీటి అణువుల జాడ ఉన్నట్లు ప్రకటించారు.
చంద్రయాన్-2 ఆర్బిటర్ ఇంకా పనిచేస్తోందా?
అవును. ల్యాండర్ విఫలమైనా ఆర్బిటర్ చంద్రుడి చుట్టూ తిరుగుతూ సమాచారం పంపుతోంది.
చంద్రయాన్-4 ఏం చేస్తుంది?
చంద్రుడి మట్టి, రాళ్ల నమూనాలను సేకరించి భూమికి తీసుకొస్తుంది. ఇది భారత్ తొలి నమూనా సేకరణ మిషన్. ప్రయోగ తేదీ ఇంకా ఖరారు కాలేదు.
చంద్రయాన్-5 ఎప్పుడు ప్రయోగిస్తారు?
ఇది జపాన్తో కలిసి చేసే లూపెక్స్ మిషన్. అక్టోబర్ 2026 నాటి సమాచారం ప్రకారం 2028 కంటే ముందు ప్రయోగం ఉండదు.
జాతీయ అంతరిక్ష దినోత్సవం ఎప్పుడు?
చంద్రయాన్-3 ల్యాండింగ్ గుర్తుగా ప్రతి సంవత్సరం ఆగస్టు 23న జరుపుకుంటారు.
ఈ కథనం అధికారిక ప్రకటనలు, నమ్మకమైన మీడియా ఆధారంగా సిద్ధం చేశాం. చివరిగా అప్‌డేట్: 18 అక్టోబర్ 2026. ఉద్యోగాలు, పథకాల తుది వివరాల కోసం అధికారిక వెబ్‌సైట్ చూడండి.
